Beynimiz bilgiyi işleyip depolayan olağanüstü bir organ olmasına rağmen bazen neden unuturuz veya unutkanlık neden olur? Unutma, bilişsel bir eksiklikten ziyade hafızamızın etkinliğini korumasına yardımcı olan doğal bir süreçtir. Sinir hücreleri arasındaki bağlantıların zayıflaması, hipokampusun rolü ve çevresel faktörler unutmanın temelinde yatar. Peki, beynimiz hangi bilgileri saklamaya değer görür ve hangilerini silmeye karar verir?
İnsan beyni, sinir sisteminin merkezi organı olup vücudun en karmaşık yapılarından biridir. Homeostaziyi sürdürme, duyu organlarından gelen uyarıları değerlendirme, düşünme ve öğrenme gibi birçok temel işlevi yerine getirir. Beyin üzerine yapılan bilimsel araştırmalar, antik döneme kadar uzanmakta olup, özellikle 6. yüzyıldan itibaren sistematik düşünce ve anatomi çalışmaları önemli ölçüde artmıştır.
Beynin öğrenme fonksiyonu üzerine yapılan araştırmalar 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarına dayanırken unutma süreci üzerine yapılan çalışmalar çok daha sonra başlamıştır. Oysaki beyin, bilgileri çeşitli nöron etkileşimleri ile depo ederek yalnızca öğrenmeyi değil, aynı zamanda unutmayı da sağlayan hayati bir organdır. Elbette ki neden unuturuz sorusuna cevap bulabilmek yani beynin unutma fonksiyonunu anlayabilmek için öncelikle öğrenme sürecini anlamak gereklidir. [1]
Beynin öğrenme süreci, çevreden reseptörler aracılığıyla alınan uyarıların veya bilgilerin sinapslardan geçerek merkezi sinir sistemine, yani beyne aktarılmasıyla gerçekleşir. Bu süreçte, nöronlar arasındaki sinaptik bağlar güçlenir. Yeni bir bilginin öğrenilmesi ve diğer bilgilerle ilişkilendirilmesi, anımsama faaliyetini destekler. Bu durum beyinde esneklik ve adaptasyonu artırır. Öğrenme süreciyle birlikte beyindeki motor korteks de etkilenir ve motor becerilerin koordinasyonuna katkıda bulunur. Ayrıca öğrenme sürecinin hızı, beynin dinamikliğini artırarak genel bilişsel işlevlerin gelişimine önemli ölçüde destek sağlar. [2]
Beynimiz neden unutuyor?
Beynin unutması, karmaşık nörobiyolojik ve bilişsel süreçlerin sonucudur. Peki, tam olarak neden unuturuz? Bu sorunun yanıtı, beynin bilgi işleme ve saklama mekanizmalarında gizlidir. Sinapslar arasındaki bağlantıların zayıflaması, sinapsların yeniden yapılandırılması ve bellek konsolidasyonundaki değişimler bu sürecin temel mekanizmalarını oluşturur. Unutma, bilişsel bir mekanizma olarak gereksiz bilgilerin elenmesini sağlarken aynı zamanda öğrenme sürecinin bir parçasıdır. Beyin, işlevselliğini sürdürebilmek için hangi bilgilerin uzun süreli bellekte tutulacağına ve hangilerinin unutulacağına karar verir. Bu süreç bilinçli ya da bilinçsiz olarak gerçekleşebilir.
Öğrenme ve unutma süreçlerinde hipokampusun rolü belirleyicidir. Temporal lobda yer alan bu yapı; hafıza, yön bulma ve öğrenme süreçlerinde kritik görevler üstlenir. Bellek konsolidasyonu sürecinde yeni gelen bilgileri işler, düzenler ve serebral kortekse iletir. Eğer bu süreç sağlıklı bir şekilde gerçekleşmezse bu bilgiler uzun süreli belleğe aktarılamaz ve unutulma olasılığı artar. Hipokampusun depoladığı bilgileri geri çağırma sürecinde yeterince güçlü sinyaller üretememesi veya bilgilerin hatalı kodlanması da unutmaya neden olabilir. Uyku, bu sürecin en kritik aşamalarından biridir çünkü hipokampus bellekle ilgili en önemli işlemleri uyku sırasında gerçekleştirir. Uyku eksikliği veya düzensizliği öğrenilen bilgilerin pekiştirilmesini engelleyerek unutkanlığı artırabilir.
Sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan nörotransmitterler, hipokampusun işleyişi üzerinde doğrudan etkiye sahiptir. Glutamat, uzun süreli potansiyasyon mekanizması yoluyla sinaptik güçlenmeyi destekleyerek öğrenmeyi kolaylaştırır. GABA ise sinirsel aktiviteleri dengeleyerek aşırı uyarılmayı önler ve öğrenme sürecine dolaylı olarak katkıda bulunur. Dopamin ve asetilkolin de öğrenme ve hafıza süreçlerinde kilit rol oynar. Nörotransmitterlerin dengesindeki bozulmalar, sinaptik bağlantıların zayıflamasına ve hipokampusun işlevselliğinin azalmasına neden olabilir, bu da unutmayı hızlandıran bir faktör haline gelir. [3]
Hormon seviyelerindeki değişimler de hipokampusun işleyişini doğrudan etkileyerek unutma mekanizmalarını tetikleyebilir. Neden unuturuz sorusunun bir başka cevabı stres seviyeleri olabilir. Stres hormonu kortizol, kısa vadede hafızayı destekleyici etkiye sahipken kronik stres altında sürekli yüksek seviyelerde salgılanması hipokampal nöronların işlevselliğini bozarak unutkanlığa yol açabilir. Aynı zamanda hipokampusun yeni nöron üretme kapasitesini azaltarak uzun vadeli öğrenme ve hafıza süreçlerine zarar verebilir. Cinsiyet hormonları da hafıza üzerinde belirleyici etkiye sahiptir. Östrojen, nörogenezi destekleyerek sinaptik bağlantıları güçlendirir ve öğrenme süreçlerini kolaylaştırır. Menopoz sonrası östrojen seviyelerinin düşmesiyle birlikte unutkanlık yaygınlaşabilir. [5] Testosteron ise hipokampal hücrelerin korunmasında rol oynar ve sinaptik bağlantıları destekleyerek öğrenme kapasitesini artırır. Tiroit hormonları hipokampusun enerji metabolizmasını düzenleyerek hafıza işlevini optimize ederken oksitosin ise sosyal bağların ve duygusal hafızanın güçlenmesine katkı sağlar.
Hipokampusun hafıza süreçlerindeki belirleyici rolü nöroplastisite yeteneğiyle yakından ilişkilidir. Nöroplastisite, beynin yapısal ve işlevsel olarak kendini yeniden düzenleyebilme kapasitesidir. [4] Sinaptik nöroplastisite mekanizması, öğrenme ve unutma süreçlerinde kritik bir rol oynar. Tekrarlanan uyarılar sinaptik bağlantıları güçlendirerek uzun süreli potansiyasyonu destekler ve öğrenmeyi pekiştirir. Buna karşılık az uyarılan sinapslar uzun süreli depresyon mekanizması ile zayıflar ve kullanılmayan bilgiler unutulur. Her iki mekanizma da beynin işlevselliğini sürdürebilmesi ve gereksiz bilgileri elemeye devam edebilmesi için gereklidir. Sinaptik bağlantıların sürekli yeniden şekillendirilmesi beynin değişen çevresel koşullara ve bilişsel ihtiyaçlara uyum sağlamasını mümkün kılar.
Beynin unutma süreci yalnızca biyolojik mekanizmalarla sınırlı değildir. Anksiyete ve depresyon gibi psikolojik faktörler hafıza süreçlerini doğrudan etkileyebilir. Depresyon, hipokampal hacmin azalmasına ve nöron kaybına yol açarak hafızanın zayıflamasına neden olabilir. Özellikle uzun süreli depresyon, bellek konsolidasyonunu olumsuz yönde etkileyerek unutkanlığı artırabilir. Travma sonrası stres bozukluğu yaşayan bireylerde beyin, travmatik anıları bastırma eğiliminde olduğu için diğer anılar da unutulabilir ve bu durum bellek işleyişinde ciddi aksaklıklara yol açabilir. [6]
Uyku eksikliği hipokampusun nöroplastisite yeteneğini azaltarak öğrenme kapasitesini düşürür ve unutkanlık riskini artırır. Beslenme alışkanlıkları da hafıza üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Omega-3 yağ asitleri, antioksidanlar ve vitaminler açısından zengin bir beslenme düzeni sinir hücrelerini destekleyerek hafızayı güçlendirir. Buna karşın aşırı şeker tüketimi, işlenmiş gıdalar, sigara ve alkol kullanımı sinir hücrelerine zarar vererek hafıza kapasitesinin düşmesine neden olabilir, neden unuturuz sorusunun başka bir cevabı olabilir. Düzenli fiziksel aktivite, nörotrofik faktörlerin salınımını artırarak sinaptik plastisiteyi destekler ve hipokampusun işlevselliğini korur. Aksi durumda beyin sağlığı olumsuz etkilenebilir ve unutma süreçleri hızlanabilir.
Çevresel faktörler de hafıza ve öğrenme süreçlerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Gürültü, hava ve ışık kirliliği gibi olumsuz koşullar, beynin işleyişini bozarak hafıza süreçlerini sekteye uğratabilir. Ayrıca sosyal etkileşim eksikliği ve yetersiz zihinsel uyarım, öğrenme kapasitesini düşürerek unutkanlıkla sonuçlanabilir. Beynin sağlıklı işleyişi, zihinsel, fiziksel ve sosyal uyarıcıların dengeli bir biçimde sağlanmasına bağlıdır. İşte tam da bu noktada, unutkanlık neden olur sorusuna bir yanıt aranır; çevresel koşullar ve uyarım eksiklikleri, beynin hafıza işlevlerini zayıflatarak unutmanın yolunu açar. Bu dengenin korunması, unutkanlıkla mücadelede kritik bir rol oynar.
Unutmanın patolojisi ve bellek patolojileri
Unutma eylemi sayesinde beyinde eski bilgiler silinerek yeni bilgilere yer açılır ve bilgi yönetimi sağlanmış olur. Böylece hem beyin hem de beden sağlığı korunur. Aslında neden unuturuz sorusunun bu noktada olumlu bir cevabı da söz konusudur. Ancak patolojik unutma farklı bir sürece sahiptir ve anormal hafıza kaybı olarak tanımlanır. Bu durum hem zihinsel hem de fiziksel sağlık açısından olumsuz etkiler yaratır. Patolojik unutmada nörobiyolojik mekanizmalar normal şekilde işlemez. Örneğin nöronların programlı ölümü (apoptoz) ve beyin dokusundaki çeşitli olumsuz uyaranlara karşı savunma (inflamasyon) süreçleri, sağlıklı bir beynin doğal işleyişine dahildir. Ancak nöronların aşırı apoptoza uğraması beyin dokusu kaybına ve hatta Alzheimer hastalığına yol açabilir. Benzer şekilde kontrolsüz veya kronik inflamasyon da nöronal hasara ve nörodejeneratif hastalıklara neden olabilir. Nöronlar arasındaki bağların zayıflaması ya da kaybı ve glutamat ile asetilkolin gibi nörotransmitterlerin dengesizliği, sinaptik iletişimin bozulmasına ve hafıza kayıplarına sebep olur.
Patolojik unutma sürecinde beyinde gerçekleşen durumlardan biri hipokampus ve kortikal bölgede amiloid plak birikimidir. Normalde beyin, Amiloid beta (Aβ) peptidini parçalar ve temizler. Ancak bu süreç düzgün işlemediğinde amiloid plaklar oluşur ve beyin hücrelerinin işlevselliği bozulur. Bunun sonucunda bireyin hafızası zayıflar ve bilişsel işlevlerinde gerilemeler meydana gelir.
Bir diğer patolojik süreç ise tau proteinlerinin hiperfosforilasyonudur (aşırı fosforlanma). Bu durumda nöronal hücrelerdeki mikrotübüler yapılar çöker ve hücre ölümü gerçekleşir. Ayrıca beyindeki oksidan ve antioksidan dengesinin bozulması, reaktif oksijen türlerinin (ROS) artmasına yol açarak sinaptik plastisitenin azalmasına neden olur. Bu durumlar hafıza bozukluklarının yanı sıra zihinsel ve bilişsel işlev kayıplarına da yol açar.
Patolojik unutmanın birçok nedeni bulunmaktadır. İlk olarak travmatik beyin yaralanmaları örnek verilebilir. Beyin dokusunun darbe alması, anoksik beyin hasarına yol açarak nöronların ölümüne neden olabilir. Bu da hafıza kaybı ve bilişsel işlevlerde bozulmalara yol açar. Ayrıca travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) hipokampusta değişimler oluşturarak unutmalara neden olabilir. Beyinde gerçekleşen iltihaplanmalar da patolojik unutmaya yol açabilir, örneğin ensefalit (beyin iltihabı) ve menenjit (beyin zarı iltihabı) sinaptik bağlarda zayıflamaya ve bozulmaya neden olur. [8]
Psikolojik faktörler de patolojik unutmayı tetikleyebilir. Uzun süreli depresyon, hipokampal alanın küçülmesine ve nöroplastisitenin azalmasına neden olurken yüksek seviyede anksiyete stres hormonlarını artırarak sinaptik bağların zarar görmesine sebep olabilir. Her iki süreç de hafızayı olumsuz etkiler. Neden unuturuz sorusunun cevabı da bu psikoloji kaynaklı olumsuz etkilerde yatar.
Metabolik hastalıklar da patolojik unutmanın nedenleri arasında yer alır. Örneğin diyabet hastalarında yüksek kan şekeri seviyeleri beyin dokusunda hasara yol açabilir. Nörodejeneratif hastalıklar ise patolojik unutmanın en önemli nedenlerinden biridir. Alzheimer hastalığında amiloid plaklar ve nörofibriler yumaklar nöronlar arasındaki iletişimi bozarak hafıza kaybına neden olur. Bu süreç öncelikle hafıza kaybı ve öğrenme güçlüğü ile başlar; ardından dil becerilerinde, karar verme süreçlerinde ve günlük yaşam becerilerinde ciddi bozulmalara yol açar. [7] [9]
Parkinson hastalığı, dopamin seviyesinin azalmasıyla ortaya çıkar ve uzun süreli bir nörodejeneratif hastalıktır. Unutkanlık neden olur sorusunu da Alzheimer hastalığından sonra sıklıkla sordurtan patolojik bir vakadır. Genellikle motor kontrol bozukluklarıyla ilişkilendirilse de bilişsel işlevlerde de bozulmalara neden olabilir. Hem nörodejeneratif hem de genetik bir hastalık olan Huntington hastalığında ise sinir hücreleri zamanla hasar görerek ölür. Alzheimer ve Parkinson gibi Huntington hastalığının da kesin bir tedavisi henüz bulunmamaktadır.
Patolojik unutmanın kendini gösterdiği başlıca semptomlar; anterograd amnezi, retrograd amnezi, konfabülasyon ve bilişsel gerilemelerdir. Anterograd amnezi, yeni bilgilerin öğrenilmesinde yaşanan zorluktur. Retrograd amnezi, geçmişte yaşanan anıların hatırlanamaması durumudur. Konfabülasyon, zihnin hatırlayamadığı anıların yerine yanlış anılar üretmesiyle ortaya çıkar. Bilişsel gerileme ise planlama, problem çözme ve dil becerilerinde bozulma şeklinde gözlemlenir.
Patolojik unutmanın tedavi edilebilmesi için öncelikle bireydeki semptomlar doğru bir şekilde değerlendirilerek uygun tanının konulması gerekir. Tedavi süreci, hastalığın altında yatan nedenlere göre şekillenir. İlaç tedavileri arasında galantamin, donepezil, rivastigmin ve memantin gibi demans önleyici ilaçlar yer alırken Ginkgo biloba gibi bitkisel nootropikler de bilişsel işlevleri destekleyebilir. Alternatif bir tedavi yöntemi olarak nöroterapi kullanılabilir. Bu yöntemde, lokal anestezik maddelerle yapılan enjeksiyonlar sayesinde otonom sinir sistemi uyarılarak vücudun kendi kendini onarma süreci desteklenir. Kortizon gibi ilaçlar kullanılmadığı için yan etkileri minimaldir.
İlaç dışı tedavi yöntemleri arasında düzenli egzersiz, doğa yürüyüşleri, yoga ve meditasyon zihinsel sağlığı destekleyici faaliyetler olarak önerilmektedir. Müzik terapisi, hafıza ve bilişsel aktiviteler üzerinde olumlu etkiler sağlayabilir. Son yıllarda popüler hale gelen aromaterapi ise koku duyusu aracılığıyla hafıza üzerinde olumlu etkiler yaratarak unutkanlık belirtilerini hafifletebilir.
Bilinçli unutturma (Bilinçaltı temizliği)
Yazının bu kısmına kadar beyinde istem dışı gerçekleşen unutmanın mekanizmalarını ve bu sürecin sağlıklı ya da sağlıksız yönlerini inceledik. Neden unuturuz sorusunu detaylıca cevap bulduk. İnsanın bildiği ya da yaşadığı şeyleri hatırlamak istemesi kadar bazen de unutmak istemesi doğal bir durumdur. Bireyler yaşadıkları travmaları atlatmak, başa çıkabilmek ve acıyı hafifletmek için zihinlerindeki ağır yüklerden kurtulmak isteyebilir. Yaşanan hayal kırıklıkları veya utanç verici durumları unutup geçmişe odaklanmadıkları yeni başlangıçlar yapmak da arzulanabilir. Bu durum modern psikolojide bilinçli bastırma olarak adlandırılır.
İstemli unutma sürecinin nörobiyolojik mekanizmalarında hipokampus, prefrontal korteks ve nörotransmitterler önemli rol oynar. Prefrontal korteks tüm kaynaklardan gelen bilgileri düzenler, birleştirir, denetler ve bilgiler üzerinde değişiklik yaparak ortaya çıkarılacak davranışa karar verir. İstemli unutma sırasında prefrontal korteks belirli anıların geri çağrılmasını engellemek için bilgilerin depo yeri olan hipokampus üzerinde inhibe edici bir etki gösterir. Böylece anının bilinçli olarak bastırılması sağlanır. Nörotransmitterlerden dopamin ve serotonin, prefrontal korteksin hipokampus üzerindeki inhibisyonunu artırarak anıların bastırılmasını kolaylaştırabilir.
Bilinçli unutma üzerine birçok araştırma ve deney yapılmıştır. Başlangıç niteliği taşıyan “öge yöntemi” deneyi [12] ile bireylerin belirli bilgileri seçici olarak unutabileceğini göstermiştir. Benzer bir çalışma olan “Düşün-Düşünme Paradigması” [10] [11] prefrontal korteksin hipokampus üzerinde inhibe edici bir etki gösterdiğini fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) kullanarak ortaya koymuştur. Gagnepain, Henson ve Anderson tarafından yapılan deneyde, [15] istemli unutmanın yalnızca beyindeki belirli bölgelerle değil, tüm bir nöral ağla ilişkili olduğu bulunmuştur.
Austin Teksas Üniversitesi’nin yaptığı araştırmalar sonucunda ise unutma eyleminin hatırlama eyleminden daha fazla zihinsel efor ve beyin gücü gerektirdiği keşfedilmiştir. Bu çalışmanın baş yazarı ve UT Austin’de doktora sonrası psikolog olan Tracy Wang “Ortalama düzeyde bir beyin aktivitesi unutma mekanizmasında kritik bir rol oynuyor. Harcanan enerji çok güçlü olursa hafızayı güçlendirir, fazla zayıf olursa da anı değiştirilemez. Önemli olan unutma niyetiyle gelen beyin aktivitesindeki artış ve bu mental aktivite seviyesi olması gereken noktaya gelince beynin istenmeyen tecrübeyi unutma işlemine yönelmesidir.” [14] demiştir. Başka bir araştırma örneği olarak Harvard Üniversitesi’nde model organizma olarak C. elegans solucanlarını kullanan bilim insanları, unutmanın öğrenmeden kaynaklanan beyindeki değişimleri geri döndürmediğini veya silmediğini bulmuştur. [13]
Depue, Curran ve Banich; travma sonrası stres bozukluğu yaşayan hastalarla yaptıkları deneylerde, [16] Joormann (2009) ise depresyonlu kişilerle gerçekleştirdiği çalışmada, [17] bireylerin olumsuz veya travmatik anıları unutmakta zorlandığını gözlemlemiştir. Bunun nedenleri arasında bilişsel kontrol mekanizması bozuklukları, amigdala hiperaktivitesi, dikkat önyargısı, ruminasyon (olumsuz düşünceleri tekrar tekrar düşünme), nörokimyasal dengesizlikler ve anıların duygusal yükü olduğu düşünülmektedir.
Çocuklar ve yaşlılar üzerinde yapılan araştırmalarda ise bilinçli unutma yeteneklerinin daha az gelişmiş olduğu gözlemlenmiştir. Çocuklarda prefrontal korteks ve hipokampusun olgunlaşma sürecinde olması, bilişsel yeteneklerin tam gelişmemesi ve istenmeyen anıları bastırmak için yeterince deneyim veya stratejiye sahip olmamaları bilinçli unutma yeteneklerinin düşük olmasına neden olur. Yaşlı bireylerde ise beyindeki hücre kaybı, sinaptik bağların zayıflaması, bilişsel yaşlanma veya nörolojik hastalıklar bilinçli unutma performansında düşüşe yol açabilir.
Bilim insanları, bireylerin içinde bulunduğu kültürün bilinçli unutmaya etkisi olup olmadığını da araştırmıştır. Sonuçlara göre Türkiye gibi topluluk bağları güçlü olan kolektivist kültürlerde, toplumsal uyumu ve beklentileri karşılamak için bilinçli unutma yeteneğinin daha yüksek olduğu bulunmuştur.
Bilinçli unutma, bireyin zihnindeki ağır yüklerden kaçması için bir fırsat olabilir. Ancak unutulmaması gereken bazı şeyler vardır. Kişi, anılarıyla yüzleşmediği takdirde duygusal ve kişisel gelişimi olumsuz etkilenebilir. Ayrıca bastırılan anılar bilinçdışından daha güçlü bir şekilde ortaya çıkabilir ve psikolojik yük daha ağır hale gelebilir. En önemlisi bilinçaltındaki baskının artması psikolojik rahatsızlıklar ve bellek bozukluklarına yol açabilir. Bu nedenle bilinçli unutma yöntemlerine başvurmadan önce bir uzmana danışmak ve profesyonel destek almak daha sağlıklı bir seçenek olabilir.
Unutma, yalnızca hafızamızın bir kusuru değil, aynı zamanda beynimizin sağlıklı işleyişini sürdürebilmesi için gerekli bir süreçtir. Sinirsel bağlantıların zayıflaması, hipokampusun rolü, nörotransmitter dengesi ve çevresel faktörler bu süreci şekillendirir. Ancak unutmanın patolojik boyutlara ulaşması, bilişsel işlevlerde ciddi bozulmalara yol açabilir. Beynin bu karmaşık süreçteki rolünü tam anlamak, neden unuturuz sorusuna verilecek yanıtı daha derinlemesine incelememizi sağlar. Bu nedenle hafızamızı güçlendirmek için sağlıklı bir yaşam tarzı benimsemek ve bilinçli zihinsel aktivitelerle beynimizi desteklemek oldukça önem taşımaktadır. Unutkanlık neden olur sorusunun cevabı, beynin temel işlevlerini etkileyen birçok faktörün bir araya gelmesinden kaynaklanır.
- AKADEMİK DERGİ Yaman, H. (2021). İnsan neden unutur? Düşünsel bir figür olarak unutma sorunsalı. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 31, 613–630. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ İyisoylu, Ş., Aydın, G., Çeri, K., & Arca. (2023). Nörofizyolojik Öğrenme Üzerine İnceleme. JOURNAL OF SOCIAL HUMANITIES AND ADMINISTRATIVE SCIENCES, 9(69), 3775–3780. [Makale Bağlantısı]
- WEBSİTE Çelik, Z. H. (n.d.). Dopaminin Duygu, Düşünce ve Davranışlarımız Üzerindeki Rolü. Adel Psikolojik Danışmanlık Merkezi: Psikiyatri Ve Bireysel Terapi. [Makale Bağlantısı]
- SÖZLÜK YAZISI Wikipedia Contributors. (2024). Nöroplastisite. In Wikipedia English. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Sherwin, B. B. (2011). Estrogen and cognitive functioning in women: Lessons we have learned. Behavioral Neuroscience, 126(1), 123–127. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Sapolsky, R. M. (2001). Depression, antidepressants, and the shrinking hippocampus. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(22), 12320–12322. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Hardy, J., & Selkoe, D. J. (2002). The Amyloid hypothesis of Alzheimer’s disease: progress and problems on the road to therapeutics. Science, 297(5580), 353–356. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ McAllister, T. W. (2011). Neurobiological consequences of traumatic brain injury. Dialogues in Clinical Neuroscience, 13(3), 287–300. [Makale Bağlantısı]
- WEBSİTE PubMed Contributors. (2024, January 19). What Happens to the Brain in Alzheimer’s Disease? National Institute on Aging. [Makale Bağlantısı]
- TEZ Aydemir, A. P. (2008). Düşün Düşünme Paradigması İle Unutmada Ketleyici Süreçlerin Depresif ve Depresif Olmayanlarda Karşılaştırılması [Master’s thesis, Muğla Üniversitesi]. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Nemeth, V. L., Kurgyis, E., Csifcsak, G., Maraz, A., Almasi, D. A., Drotos, G., Szikszay, P., Ando, B., Janka, Z., & Must, A. (2014). The impact of intermediate-term alcohol abstinence on memory retrieval and suppression. Frontiers in Psychology, 5. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Basden, B. H. (1996). Directed forgetting: Further comparisons of the item and list methods. Memory, 4(6), 633–654. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Liu, H., Wu, T., Canales, X. G., Wu, M., Choi, M., Duan, F., Calarco, J. A., & Zhang, Y. (2022). Forgetting generates a novel state that is reactivatable. Science Advances, 8(6). [Makale Bağlantısı]
- ONLİNE HABER Siliezar, J. (2022, April 13). Forgetting, fast and slow. Harvard Gazette. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Hu, X., Bergström, Z. M., Gagnepain, P., & Anderson, M. C. (2017). Suppressing unwanted memories reduces their unintended influences. Current Directions in Psychological Science, 26(2), 197–206. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Depue, B. E., Curran, T., & Banich, M. T. (2007). Prefrontal regions orchestrate suppression of emotional memories via a Two-Phase process. Science, 317(5835), 215–219. [Makale Bağlantısı]
- AKADEMİK DERGİ Joormann, J., & Tran, T. B. (2008). Rumination and intentional forgetting of emotional material. Cognition & Emotion, 23(6), 1233–1246. [Makale Bağlantısı]
APA 7: Özen, F. Z. & Axology Journal. (2025, March 7). Neden Unuturuz? – Unutmanın Biyolojisi. PerEXP Teamworks. [Makale Bağlantısı]
